Pandora

Vreemd eigenlijk, dat Pandora niet een supergeliefd symbool voor vrouwen in de kunst is geworden. Het blijft nu bij een bedrijf dat bedeltjessieraden maakt voor jonge meisjes. En wellicht associëren velen haar met een doos, maar dat klopt alvast niet. Pandora was supermooi, lief en slim. Want de Olympische goden hadden haar alles gegeven wat ze zelf ook bezaten, met daarnaast een eigenschap die haar als eerste vrouw op aarde iets gaven wat de mensheid voor uitsterven heeft behoed: nieuwsgierigheid. Zonder dat geen reizen, geen samenwerkingen, geen culturele invloeden van buitenaf, geen vreemd voedsel proeven enzovoort. Nieuwsgierig geworden naar wie ze nu eigenlijk was?

Laten we beginnen met de betekenis van haar naam. Dat kan zijn: aan wie alles gegeven is, alle goede eigenschapen van de goden die haar ingeblazen waren, maar ook: zij die alles geeft.  Het zit zo: tijdens het Gouden Tijdperk leefden goden en mensen vredig naast elkaar. De Titaan Prometheus, de vooruitdenker, had op aantraden van oppergod Zeus mensen gemaakt van klei in diverse kleuren en de god had hen tot leven gewekt. Ze mochten alleen geen vuur van de Olympus bezitten, want dat betekende vooruitgang maar ook gevaar voor henzelf: spelen met vuur. Prometheus voelde zich echter te zeer betrokken bij zijn schepsels en stal het vuur van de hoogste berg in Griekenland. Daarom besloten de twaalf Olympische goden hem te straffen. Omdat Prometheus alleen mannen had gemaakt, bedachten ze de mensheid een vrouw te sturen. De smidgod Hephaistos vervaardigde  een prachtig wezen en elke god gaf haaar iets geweldigs mee. Ze was de mooiste vrouw op aarde, wat misschien niet zo moeilijk was omdat ze de enige was, maar toch. Hoe wilden de goden Prometheus en de mensheid dan straffen? Wel, Zeus gaf haar een gesloten kruik mee en vertelde  dat daar niets bijzonders in zat. And so it begins…

Pandora klopte aan bij Prometheus en zijn broer Epimetheus, die handelde voordat hij nadacht en op slag verliefd op haar werd, waar zijn broer nattigheid voelde. Op een nacht kreeg de nieuwsgierigheid bij Pandora zelf de overhand, want waarom zou Zeus gezegd hebben dat er niets bijzonders in de kruik zat? Dat moest dus juist wel iets bijzonders zijn. Ze opende de kruik en hieruit kwamen alle gevaren voor de mensheid: noem maar op, angst, pijn, paniek, geweld, ziekte, het coronavirus enzovoort. Van schrik deed ze het deksel weer op de kruik, waardoor een wezen gevangen bleef: de hoop. Bij alle ellende is er altijd de hoop die je overeind houdt. Is het nu juist ook niet een gemene eigenschap, of een troost van de goden?

Er is dus helemaal geen doos van Pandora. Dat berust op een foute vertaling. In de beeldende kunst  komen we zowel een kruik als een doos tegen. En daarnaast natuurlijk het ambiguië karakter van Pandora. Want is ze nu een onschuldig slachtoffer of juist een fatale vrouw? Is ze wulps en verleidelijk of nadenkend en schuldsbewust? Zoals zovele van deze mythologische vrouwen zijn kunstenaars in de 19de eeuw dol op haar.

Hoe alle goden haar gereedmaken voor haar – onbewuste – missie, is te zien op een plafondschildering uit 1718  in een Engels landhuis Petworth House, door een Franse schilder, die toepasselijk Louis Laguerre heet. Het is nog geschilderd in de barok stijl van de 17de eeuw, een schouwspel waarbij je lang bezig bent alle figuren te ontwaren. Maar de in het wit geklede Pandora in het midden is gemakkelijk te herkennen. De Engelse schilder William Etty, die geroemd wordt om de  ‘vleeskleuren’ van zijnn naakten, presenteert Pandora als schoonheidskoningin, gekroond door de seizoenen. Op de voorgrond zitten Hephaistos en zijn echtgenote Aphrodite, met haar zoon Eros.

In het Neoclassisisme rond 1800 wordt het verhaal al specifieker uitgebeeld. De Oostenrijker Josef Abel toont Zeus en Pandora, terwijl Hermes tussen hen in staat, te herkennen aan zijn gevleugelde helm. Hermes was de boodschapper tussen goden en mensen, snel, slim maar ook met rare streken, niet alleen listig maar ook arglistig. Hij is degene die Pandora haar nieuwsgierigheid gaf. En hij brengt haar vervolgens vanaf de Olympus naar de aarde, zoals een medaillon van John Flaxman laat zien.

Henry Howard toont in 1834 voor het eerst de dramatische afloop van het verhaal. Epimetheus probeert uit alle macht de kruik waaruit de donkere ellende opstijgt weer te sluiten, terwijl Pandora zich overgeeft aan geweeklaag.

In de loop van de 19de eeuw zien we Pandora steeds alleen verschijnen. Soms is ze naakt: een excuus voor Neoklassicisten, maar later ook symbool van puurheid en onbevangenheid. Een grote fan was Joseph Lefebvre, die je tot de tweede golf van klassicisten in de 19de eeuw kunt rekenen. Bij hem is Pandora de jonge blanke lelie, die na zit denken of ze haar doos zal openen op een klif boven de zee. Iets wat haar thematisch verbindt met zowel de dichteres Sappho als met de fatale Lorelei en de Sirenen. Een ander schilderij toont haar staand, in dezelfde peinzende houding (1872). Stilte voor de storm. In het midden van de eeuw komen allerlei varianten voor, bijvoorbeeld door Paul Césaire Garriot en iets later, door Charles Aimable Lenoir (1902).

Lenoir schilderde ook een Sappho, net zoals de beeldhouwer Pierre Loison die in een binnenhof van het Louvre twee beelden van Sappho maakte en ook een van Pandora (1861). Hetzelfde geldt voor de rit John Gibson (1860) en de Fransman James Pradier, maar hun beelden zijn losstaande kunstwerken.

De meest vooraanstaande en eigenzinnige schilder van de negentiende eeuw is zeker Dante Gabriel Rossetti. Tweemaal was Pandora zijn onderwerp, een versie in krijt (1878) met op de doos Ultima manet spes, allen de hoop blijft achter, en een olieverfschilderij (1871), en beide keren was Jane Morris zijn model met haar haar donkere krullerige haar. Jane, de vrouw van zijn vriend William Morris op wie hij verliefd was en die in vele gedaantes voor hem poseerde. Rossetti was ook dichter, dus bij het schilderij hoor je zijn gedicht te lezen wat de beleving van het moment  op het doek verlengt in de tijd. Je hoort haar twijfelen als ze de kwalen bevrijdt, en je bekommert je  niet om haar nieuwsgierigheid. Dat voelde Rossetti goed aan..Het vuurrode gewaad in het schilderij spreekt boekdelen: voor hem was ze nogal fataal.

Dat gold niet voor een aantal andere bekende negentiende  eeeuwse schilders, zoals Henry Meynell Rheam (1902) en John William Waterhouse (1898). Daar zien we toch meer, respectievelijk, de wanhoop na de daad en de nieuwsgierigheid ervoor. Waterhouse maakte een vergelijkbaar schilderij van Psyche, die ook uit nieuwgierigheid een doosje opent, maar dat is een heel ander mythologisch verhaal.

De wanhoop na het openen van de doos is goed verbeeld door Thomas Kennington (1908), en de onbevangenheid door George Hitchcock, een Amerikaan die een tijd in Nederland woonde en werkte en bevriend was met de Singers (aan wie het Singer Laren te danken is).

Met uitzondering van Pradier geven alle kunstenaars haar een doos, maar Lawrence Alma-Tadema, de archeoloog voor waarheidsgetrouwheid zelfs in de mythologie, wist beter. Zijn Pandora (1881) is niet alleen erg jong en als het ware net pas geboren, zoals de blauwe zee achter haar suggereert, maar ze heeft ook nog een fraai stuk aardewerk met een oeroude Sfinx.  De raadselachtige inhoud kan niet sterker benadrukt worden. Het mysterie komt tot volle bloei in het oeuvre van de symbolist Odilon Redon. De combinatie van lichte aantrekkelijke kleuren en het droomachtig visioen van het meisje raken je onmiddellijk, zoals ik me herinner toen ik een zaal binnenkwam in de National Gallery in Washington.

Pandora in het blauw gekleed, half op de rug gezien, neemt je meteen mee naar een droomlandschap, een wensdroom wellicht, maar dan wel een heel fijne. Voor Redon, die deze werken tussen 1910 en 1914 schilderde, speelde wel degelijk mee de angst voor de naderende Eerste Wereldoorlog, net als voor Waterhouse die vluchtte in het verleden van Dante en Boccaccio.


Pandora verscheen zelfs in sprookjes- en kinderboeken, met illustraties van experts op dat gebied, zoals Walter Crane (1892) en Arthur Rackham.

Niet alleen in sculpturen en schilderijen, ook in de opera en het theater was Pandora geliefd, zij het meestal naast Promtheus en zijn drama (Zeus strafte hem gruwelijk: hij bond hem vast op een onherbergzame rots waar aasgieren elke dag zijn lever kwamen opeten).

Alexandre Cabanel verenigde beide disciplines: hij schilderde de Zweedse sopraan Christina Nilsson in de rol van Pandora in 1873.

Wat resteert er aan Pandora’s na die verschrikkelijke oorlog? In 1930 wordt een film gemaakt, Die Büchse der Pandora, waarin een naïeve maar wellustige jonge vrouw allerlei bloeddorstige en gewelddadige daden bij mannen oproept.  Het duurt eigenlijk totdat zangeres Maria Mckee haar aanroept in Absolutely barking stars, “she plays Pandora with my soul”, voordat er weer iets krachtigs te melden valt, want voor de bipolaire McKee is Pandora een teken van kracht en steun (1996). Bedwelmend is de muziek van Cocteau Twins, in de song Pandora op het album Treasure (1984), waarin zangeres Liz Fraser zich te buiten kan gaan aan haar onnavolgbare en wonderschone wartaal.

Pas in de toekomst is Pandora weer bewonderingswaardig. In de gelijknamige tv serie die speelt in 2199 is zij een jonge vrouw, die een nieuw leven begint op een ruimteschip. Uiteindelijk beschermt zij de mensheid tegen intergalactische gevaren, die vast ook al in de kruik zaten. Pandora heeft immers alles meegekregen, maar ze geeft ook weer alles. Ze brengt de mensheid de dood, het einde van het Gouden Tijdperk (zoals Eva het vertrek uit het Bijbelse paradijs veroorzaakte), maar ook de geboorte en een nieuw bestaan. Pandora zou het symbool kunnen zijn van al het moois dat ten onder dreigt te gaan door het coronavirus en de absurde beprekende maatregelen daartegen. Een vrouw om van te houden.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s